Plattdüütsch : Stadtgill op Tour: Gah rut, mien Hart, un söök di Freud

Carl von Linné
Carl von Linné

Dat schall Lüüd geven, de de hele Welt mit Flegers, Scheep un Toch bereisen doot, avers vun’t Naversdörp nix vertellen künnt, wiel se dat nich kennt.

Avatar_shz von
13. Juni 2012, 11:44 Uhr

Eutin | So is dat seker männicheen dörch ’n Kopp gahn, as de Maten vun de Stadtgill Eutin op Maifahrt ünnerwegens weern. Kregen se doch in Kiel - meist vör de Huusdöör - wat vört Oog, wat se vörher noch nich kennt hebbt.

De tweet Vörsitter Werner Guderjan överbröch bi sien Willkamens-Wöör uk de Gröten vun Öllermann Klaus Rohwedder, de nich darbi sien kunn. Harr he doch as Vörsitter vun de Tirpitz-Sellschop annerwegens een Termin wahrtonehmen.

För de Plattdüütschen steiht de belevte Mai- or Rapsfahrt siet vele Jahrteinte op dat Jahresprogramm. Wiest sik doch de Hügellandschop vun uns Holsteensche Schweiz besünners smuck, wenn de Kastangelbööm ehr Lichten opsteken hebbt, de Syreg’n blöhn deit un de gollen Rapsfeller vun Sünnschien överstrahlt ward. För de Maienpracht is den Schöpfer nich noog to danken.

Wo is de Raps bleben?

Nu harrn de Eutiner avers al höört un uk in unsen Ostholsteener lesen kunnt, dat in dit Jahr allerwegens groote goldgeele Plackens fehlen dön. Üm un bi sünd 90 000 Hektar weniger mit Raps anbuut worrn, dat sünd knapp 60 Perzent. Vergangen Jahr weer de Aarn nich so goot un denn hett de late Sommerregen veel Schaden bröcht. So wür op männicheen Stremel Land Raps gar nich or to laat utseiht. Dat wüss Fahrer Peter Schulze vun de Sarauer Busfirma Witt to vertellen. He föhr de Maten över de Straat 76 na Kiel.

Vör paar Daag weer in unsen Ostholsteener Anzeiger uk to lesen, dat op Goot Hohenlieth in Holtsee bi Eckernförde dörch de Norddüütsche Plantentucht arig forscht ward, üm den Erdrag vun Raps grötter warrn to laten. Siet dat Enn vun’t 19. Jahrhunnert ward in Düütsch land dat "Gold vun Norden" tücht. Middewiel gifft dat Dusende vun Sorten. All Jahr wedder freit sik uns Ogen un Hart över de wiethen lüchende Pracht.

Bilütten weern de Eutiner in Kiel ankamen, wo de Botanische Gaarn vun de Christian-Albrechts-Universität besöcht warrn schull, de de meisten Gillmaten nich kennen dön. Gründ worrn is de Botanische Gaarn al 1669 vun Johann Daniel Major. As "hortus botanicus" harr he een wichtige Opgaav, Heil- un Arzneiplanten för dat Utbillen vun Medizin-Studenten hertostellen. Vundaag wiest de Gaarn op rund acht Hektar un in söben Gewächshüser Planten un Blomen ut de hele Welt.

De Botanische Gaarn

Ünner fachmännische Föhrung vun de Herren David Eder un Frank Nitzsche weern de Eutiner nu op ’n Lehrpadd to gangen. Vun 1669 bit 1975 harr de Botanische Gaarn veer verschiedene Standoorte. 1978 keem de Planten-Ümtog an den jetzigen föfften Placken twüschen Leibnizstraat un Olof-Palme-Damm. De Opbu vun de groote "Schaugewächshausanlage" weer 1985 afsloten un vun 6. Juni 1985 an steiht de Gaarnpoort för de Studenten, Lehrmeister un de Allgemeinheit open.

Dörch de Laag an de Ostsee hett de nördlichste Botanische Gaarn vun Düütschland för Planten, Büscher, Bööm een heel godes Klima. So künnt uk Fiegen, Bananen un Palmen övert Jahr buten wassen. Seltene Nadelbööm ut Asien, Riesenmammut- as uk de Urweltmammutbööm un de "Butterbaum" (Cyphostemma corrorii) würn vun de Eutiner beswöögt.

Opfallen dö uk de dree Meter hoge "Monster-Kastanie", de heel oolt is, avers langsam wassen deit. De Heimat vun den Johannisbrotboom is Arabien un bi’t Verklarn höörn de Plattdüütschen uk, dat de Samen vun em in ole Tieden uk bi Juweliere een besünnere Rull speelt hett, wiel he as Gewicht nutzt wür. Een Karat = 0,18 Gramm. Korken-Eeken künnt bit to veerhunnert Jahrn olt warrn un sünd to huus in’t westliche Middelmeer. Alle acht bit twölf Jahr ward se schält, so weer to höörn. De Garver bruukt de Bork un Kork is lichter as Water, fuult nich un ward geern tun Isoleern, för de Buddel-Hersteller, för Swemmgördel un so wieder bruukt. Kaffee- un Kakao-Bööm, as uk de Teebüscher fünn dat Interesse vun de Plattdüütschen, de op den Rundgang dörch de Glashüser mit Tropenklima veel to kicken harrn.

De gröttste Seerose vun de Welt heet Victoria

Rosen mit veel Geschichte sünd in dat Rosarium tohoopstellt. In den Heil- un Arzneiplanten-Gaarn ward op de Blomen henwiest, de helpen schüllt, dat Allgemeinbefinden wedder hertostellen, Magen, Nieren, Hart un de Atemwege, as uk all de anneren Organe to plegen un gesund to maken, wenn se nich so wüllt as se schüllt. Fenchel, Kümmel, Rosmarin, Anis un Gundermannun, Sanddorn sünd to bekieken, as uk Salbei, Frauenmantel un Ringelblume. Dar fehl keen Maiglöckchen, Thymian, Schafgarbe or Schöllkruut.

Wat Besünneres is dat "Alpinum". Een grooten Steengaarn is dat, wobinn de Planten ut de höögsten Bargen vun Nordamerika, Europa, Kaukasus bit tun Himalaya, Südafrika un Neuseeland goot togangen kaamt. Veele hunnert Aarten sünd hier utplannt un bringt Höög för jedereen.

De gröttste Seerose vun de Welt heet Victoria. Klar, dat se wat Besünneres is. Se ward uk dörch den Winter so kultiveert un pleegt, dat se al in Januar-Maand blöhn deit. Na ehr heet dat Gebüüd "Victoria-Haus", in dat sik Mangroven un Waterplanten in natt-warme Luft goot entwickelt. Een hrel groote Kakteen-Sammlung weer to bewunnern, so dat Högen un Swögen bi de Plattdüütschen anseggt weern.

Wokeen sik mit de latienschen Namen rümplagen dö, wür dit verklart: As Johann Daniel Major 1669 den Gaarn gründ harr, müss he sik mit de veelen männichmal unkloken Wöör un Namen ut’n annersetten. Een verständliches System, een Ordnen bröch de Schwede Carl von Linné (1707-1778), den de Gaarn widmet is, gröttstes Anerkennen, Sympathie un Bewunnern in. He weer Botaniker, Arzt, Ökologe, Perfesser, Rekter, Wissenschaftler.

De Linn is de Naamsgever vun de Familie Linné. Sien Vadder, Nils Ingemarsson, müss sik een latiniseerten Naam tolegg’n, as he mit sien Theologiestudium anfüng. He söök sik as Vörbild de Linn de vör’t Huus vun sien Vadder stünn. So keem Carl von Linné to een botanisch prägten Familiennaam. Dat Levenswark vun em weer dat Beteeken mit Namen vun jed een Plant un Bloom wat international verständlich weer. 1742 wür he in Uppsala Perfesser, de Wert dorop legg’n dö, dat Botaniker dörch groote Leistung ehrt warrn mööt. Darüm kregen Blomen un Planten een Naam, de een Henwies op Tüchter, Pleger, Entdecker weer.

So kreeg de "Blumen bachia" ehrn Namen na Johann Friedrich Blumenbach (1752-1840) or "Boltonia" is na James Bolton (1735-1840), englischer Botaniker, nömt worrn. Clas Alstroemer (1736-1794) hett bi Linné Botanik studeert. Later hett he de Inkalilie ut Südamerika na Düütschland bröcht. So kreeg de Bloom den Naam "Alstroemeriaceae" em to Ehren. Na Anders Dahl (1751-1789), schwedischer Botaniker un Ehrendokter vun de medizinische Fakultät der Christiana Albertina, heet de smucke Dahlia. So kunn noch veel wieder vertellt warrn, man de Plattdüütschen wulln sik noch beten verhaaln bi Kaffee un Turt in "De Waffenschmiede" an Nord-Ostsee-Kanal. So hee t’t Atüs segg’n un duur nich lang, un de Eutiner leten sik dat goot smecken.

Laat di Tied is uk een Walzer, seggt de Plattdüütsche geern, avers so veel Tied weer denn nich, üm de rutföhrenden Scheep to tellen.

So güng de Trüchfahrt los na Eutin mit Dank an Petrus för goot Weeder, un Werner Guderjan bedank sik för alle Maten bi Fahrer Peter Schulze för sekeres Hen- un Herkamen. Woveel Höög hett disse Dag bröcht. Dar mutt een doch an Paul Gerhardt sien Leed denken: "Gah rut, mien Hart, un söök di Freud. Dar, wo de Sommerwind nu weiht, dar schenkt di Gott sien Gahen. Kiek an, wo schön de Blomen staht, för di hebbt se sik smückt ohn Maat. Du schallst em darför laben."

zur Startseite

Diskutieren Sie mit.

Leserkommentare anzeigen